Үндсэн хэсэг рүү шилжих
keyboard.mn

будаа

нэр үг

Зөв бичгийн дүрмийн толинд бүртгэлтэй

ᠪᠤᠳᠠᠭ᠎ᠠ

Тайлбар

нэр үг
  1. 1.
    Амуу тарианы ерөнхий нэр
  2. 2.
    Цайлгаж боловсруулсан амуу
  3. 3.
    Хоол
  4. 4.
    Хүнсэнд хэрэглэх будаа тарианы ерөнхий нэрийг будаа гэнэ. Будаа нь дотроо олон янз төрөлтэй байна. Эдгээр төрлийг монгол хэлэнд нэрлэхдээ цагаан будаа, шар будаа, тутарга, амуу зэргээр олон янзаар нэрлэнэ. Энэ нь нутаг нутгийн аман аялгуу, бичгийн хэл, ярианы хэл зэргээс хамаарч ижил утга, эсвэл өөр утгыг илэрхийлдэг.
  5. 5.
    хоол хүнсэнд, тариалахад, малын тэжэлд хэрэглэдэг тариа, будаа, эрдэнэ шишийн хатаасан үр

Ойролцоо үг

үр тариа

Англи утга

  • нэр үгgrain; gruel, porridge; meal

Тийн ялгал

Нэрлэхийн тийнбудаа
Харьяалахын тийнбудааныW
Заахын тийнбудаагW
Өгөх орших тийнбудаандW
Гарахын тийнбудаанаасW
Үйлдэхийн тийнбудаагаарW
Хамтрахын тийнбудаатайW
Чиглэхийн тийнбудаа руу
Олон тообудаануудW

Дүрмээр үүсгэж, зөв бичгийн дүрмийн толиор шалгасан. Толинд олдоогүй хэлбэрийг «—» гэж үлдээсэн.

Нийлмэл үг

  • будаа тарих — тариа тарих

  • амуу будаа — амуу тариа

  • болсон будаа — болгосон будаа

  • гурвалжин будаа — гурван талт хар будаа

  • шар будаа — жижигхэн шар өнгийн нэгэн зүйл будаа

  • агшаасан будаа — будааг шөлгүй болтол чанаж болгох

  • жигнэсэн будаа — жигнэж болгосон будаа

  • будаа идэх — а.Хоол идэх; б.шилж. Бусдаас тусламж авах, хуулах, хэлэх

Хэлц үг

  • будааныхаа савны бүтэн дээр — амьд мэнд дээрээ

  • хүний амаар будаа идэх — өөрийн гэсэн бодолгүй бусдын үгийг аялдан дагалдах

  • будаа болгох — а.ямар нэг зүйлийг бүрмөсөн эвдлэх, хэмхлэх; б.ямар нэг үйл хэргийг сайн гүйцэтгэх, санасандаа хүрэх

  • будаа хороох — нэг газар ажиллах, алба залгуулах

  • будааны хүүхэд — эрх мэдэлгүй, бусдын хэлснийг биелүүлж явдаг хүн

  • будаа болох — балрах сүйдэх

    Өвгөнд үзүүлсэн саяын гуутай зураг яаж унасныг яаж мэдэхэв. Юу ч болтугай шалан дээр унаж шил нь будаа болжээ (Б.Бааст, Гурван тийш).

  • будаа идэх — бусдыг түших, ашиглах, завших

    Өөрөө мэдэхгүй чадахгүй гээд л дандаа хүнээс будаа иднэ.

  • будааныхаа савны бүтэн/хагараагүй дээр — амьд мэнд дээрээ/байхдаа

    Будааны чинь сав бүтэн дээрээ ирсэн замаараа сурсан дуугаа дуулаад морилбол зүгээр байх шүү (Ч.Лодойдамба, Тунгалаг тамир).

  • будааныхаа савтай хоцрох — амьд гарах

    Будааныхаа савтай хоцорсноо их аз гэж мэд. Засагт ханы Цахиур Төмөрт морио алдсанаа мэдэж байна уу. (Ч.Лодойдамба. Тунгалаг тамир).

  • ↑ аяга будаандаа атга шороо хийх

  • ↑ мөнгөн аяга барьж будаа гуйх

  • ↑ рашийн будаа

  • ↑ сахалд наалдахгүй будаа

  • ↑ халуун будаанд түлэгдэх

  • ↑ хүний амаар будаа идэх

  • ↑ цавын будаа идэх

  • Бараа бараандаа сууж

  • Будаа будаагаа идэх

  • Будаа буцах замд шингэдэг

  • Будаа идэхэд хүн цөөн нь сайн

  • Ажил хийхэд хүн олон нь сайн

  • Будаа үзүүргүй ч газрыг цоолно

  • Бодол дүрсгүй ч бодис болж хувирна

  • Буруу ишилсэн сүх шиг

  • Будаа тарьсан бух шиг

  • Буруу хоолой уруугаа

  • Будаа залгимаар

  • Буян нүдгүй боловч эзнээ олно

  • Будаа үзүүргүй боловч газрыг цоолно

  • Сайн хүргэн

  • Ирэх тутам инээлгэдэг

  • Харих тутам харуулдаг

  • Зөв бурууг сургадаг

  • Зөөлөн хатууг ялгадаг

  • Муу хүргэн

  • Бороонд болсон болжмор шиг

  • Будаа зөөдөг хулгана шиг

  • Хөгшин азарга хөлөө авахлаар

  • Будаа амттай болдог гэдэг

Хоршоо үг

  • будаа гурил — тарьж ургуулсан үр тариа болон түүнийг боловсруулсан зүйл

  • тариа/тариа будаа — а.үр тариа, тарьж ургуулах олон төрлийн будаа; б.ургац

  • идээ будаа — идээ унд

Үгийн гарал

Inherited from Classical Mongolian ᠪᠤᠳᠠᠭ᠎ᠠ (budaɣ-a), from Middle Mongol ᠪᠤᠳᠠᠭ᠍ᠠᠨ (budaɣan), from Proto-Mongolic *budaxan. Perhaps related to Proto-Turkic *botka (“gruel”). Compare Dongxiang budan, Bashkir бутҡа (butqa), Chuvash пӑтӑ (păt̬ă).

Илүү дэлгэрэнгүй тайлбарыг Монгол хэлний их тайлбар толь (mongoltoli.mn)-оос харна уу.

Өгөгдлийн эх сурвалж

Викитоль — Mongolian Wiktionary — © Mongolian Wiktionary contributors. CC BY-SA 4.0 лицензээр тараагдсан.

Зохиогчид: Mongolian Wiktionary contributors.

Бидний хийсэн өөрчлөлт: 2026-09-01-ний өгөгдлийн сангаас хуудас бүрийн «Монголоор» хэсгийг авч, вики тэмдэглэгээг арилгаж, товчилсон тэмдэглэгээг дэлгэсэн (шилж → шилжсэн утга). Тайлбар, нийлмэл үг, хэлц, зүйр үг, хоршоо үг, эсрэг үг, товчилсон үгийг толгой үг бүрийн дор цэгцэлсэн. Тайлбарын агуулгыг өөрчлөөгүй.

Эх өгөгдөл нь ямар нэгэн баталгаагүйгээр, байгаа байдлаараа нийлүүлэгдсэн (лицензийн 5-р зүйл).

The Mongolian WordNet (MonWN) — © The Mongolian WordNet authors. CC BY-SA 4.0 лицензээр тараагдсан.

Зохиогчид: Altangerel Chagnaa, Amarsanaa Ganbold, Khuyagbaatar Batsuren, Oyundari Nyamdavaa, Zoljargal Munkhjargal, Erdenebileg Batbaatar.

Бидний хийсэн өөрчлөлт: Эх өгөгдлийг хайлтад тохируулан дахин бүтэцчилсэн — утга бүрийг synset-ээр нь цэгцэлж, ойролцоо үгсийг эрэмбэлж, үсгээр хуваасан. Үг, тайлбар, жишээний агуулгыг өөрчлөөгүй.

Эшлэл: Batsuren, K., Ganbold, A., Chagnaa, A., Giunchiglia, F. Building The Mongolian WordNet. Proceedings of the 10th Global WordNet Conference (GWC), p. 238, 2019.

Эх өгөгдөл нь ямар нэгэн баталгаагүйгээр, байгаа байдлаараа нийлүүлэгдсэн (лицензийн 5-р зүйл).

English Wiktionary — Mongolian entries (Kaikki.org) — © English Wiktionary contributors. CC BY-SA 4.0 лицензээр тараагдсан.

Зохиогчид: English Wiktionary contributors, Tatu Ylonen (wiktextract).

Бидний хийсэн өөрчлөлт: Англи утгыг (зөвхөн хувилал заасан утгуудыг хасаж, давхардлыг арилгаж), дуудлагын IPA, монгол бичгийн хэлбэр, үгийн гарал, нэрийн тийн ялгалын хүснэгтийг авсан. Орчуулж, дахин бичээгүй.

Эшлэл: Tatu Ylonen. Wiktextract: Wiktionary as Machine-Readable Structured Data. Proceedings of LREC 2022, pp. 1317–1325.

Эх өгөгдөл нь ямар нэгэн баталгаагүйгээр, байгаа байдлаараа нийлүүлэгдсэн (лицензийн 5-р зүйл).

Тийн ялгал, хувирлын хүснэгт: дүрмээр үүсгэсэн хэлбэр бүрийг Б. Батмөнхийн mn_MN зөв бичгийн толь-оор (Ц. Дамдинсүрэн нарын «Монгол үсгийн дүрмийн толь»-д үндэслэсэн, LPPL 1.3) шалгаж, зөвхөн толинд байгаа хэлбэрийг харуулна.

Энэ хуудасны өгөгдөл: дээрх эх сурвалжаас үүсгэсэн тул мөн адил CC BY-SA 4.0 лицензтэй, нэмэлт хязгаарлалтгүйгээр нээлттэй байна. Боловсруулсан өгөгдлийг /data/dict/ хаягаас чөлөөтэй татаж авч болно.