Үндсэн хэсэг рүү шилжих
keyboard.mn

улс

нэр үг/ʊ.lʊs/

Зөв бичгийн дүрмийн толинд бүртгэлтэй

ᠤᠯᠤᠰ᠋

Тайлбар

Iнэр үг
  1. 1.
    Нэгэн орны ноёрхох ангийн эрхэм ашгийг хамгаалсан, зохион байгуулалт бүхий орон, тусгаар тогтносон төрийн эрхэт ёс бүхий гүрэн
  2. 2.
    Хүн, хүмүүс
IIнэр үг
  1. 1.
    Гутал улладаг, үсийг нь зумлаж элдсэн гөрөөсний арьс.
нэр үг
  1. 1.
    газарзүйн онцлог, хүн ам, хэл соёлоороо ялгардаг тодорхой бус хил хязгаартай газарзүйн тодорхой нэг байршил
  2. 2.
    улс үндэстэн суурьшсан газар нутаг
    • тэр эх нутагтаа ирсэн
    • тэр Азийн улсаар зочилсон

Ойролцоо үг

ороннутагулс орон

Англи утга

  • нэр үгstate, country, nation, polity, commonwealth; people, folk; neighbour

Тийн ялгал

Нэрлэхийн тийнулс
Харьяалахын тийнулсынW
Заахын тийнулсыгW
Өгөх орших тийнулсадW
Гарахын тийнулсаасW
Үйлдэхийн тийнулсаарW
Хамтрахын тийнулстайW
Чиглэхийн тийнулс руу
Олон тооулсуудW

Дүрмээр үүсгэж, зөв бичгийн дүрмийн толиор шалгасан. Толинд олдоогүй хэлбэрийг «—» гэж үлдээсэн.

Нийлмэл үг

  • гүр их улс — хамаг улс, бүх ард түмэн

  • улсын аюулгүй байдал — улс орны тусгаар тогтнол, бүрэн эрх, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдал, улсын хилийн халдашгүй дархан байдал, уг улс үн-дэстний үндсэн хуулиар бататгасан төр, нийгмийн байгууллагын аюулгүй оршин тогтнох нөхцөл

  • улсын баяр — а.бүх нийтээрээ тэмдэглэх баяр; б.монголчуудын 7 сарын 11-нд тэмдэглэдэг үндэсний баяр

  • улсын байнгын онцгой комисс — улс орныг хамарсан байгалийн онцгой аюулын үед эрчимтэй үйл ажиллагаа явуулах байгууллага

  • улсын далбаа — төрийн далбаа

  • улсын дуулал — төрийн дуулал

  • улсын нууц — задруулснаас болж эх орон, ард түмний эрх ашигт ноцтой хөнөөл учруулах учир байдлыг харгалзан төрөөс олон түмэнд зарлан тунхаглахгүйгээр хамгаалсан онц чухал мэдээ

  • улсын ойн нөөц — байгалийн жамаар ургасан, тарьж ургуулсан бүх ойн нийлбэр

  • улсын өмч — улсын мэдлийн өмч хөрөнгө

  • улсын сахилга — төрийн байгууллага, үйлдвэрийн газар, албан тушаалтнаас ажил хэргийг эрхлэн явуулах талаар тогтоосон журмыг хэрэгжүүлэх журам

  • улсын судар — нэгэн төрийн хэрэг явдлыг тэмдэглэсэн бичиг

  • улсын сүлд — төрийн сүлд

  • улсын хил — бүрэн эрхт, тусгаар тогтносон улсын зааг хязгаарыг тодорхойлсон шугам

  • улсын хөрөнгө — албаны хөрөнгө

  • Улсын их хурал — төрийн дээд эрхийг барих төлөө-лөгчдийн хурал

  • улсаар тэтгүүлэх үйлдвэр — ашигтай болон ашиггүй ажилласан байдлыг үл харгалзан улсаас эдийн засгийн болон бусад дэмжлэг авч байдаг үйлдвэр

  • улс төрийн нам — нам байгуулах Монгол улсын үндсэн хуулийн шаардлагыг хангасан гишүүнчлэл бүхий улс төрийн байгууллага

  • улс төрийн өөрчлөлт — ямар нэгэн хувьсгал, эргэлт хийж тухайн улс орны төр засгийн тогтолцоог өөрчлөх үйл явц

  • улс төрийн суулт — төр засгийн төвшинд тодорхой асуудал дэвшүүлэн түүндээ нааштай хариу авахыг хүссэн нэг төрлийн эсэргүүцлийн хэлбэр

  • улс төрийн хүчин — улс төрийн нам, эвсэл холбоо

  • улс төрийн хямрал — улс төрийн хүчнүүдийн гадаад болон дотоод бодлогын хооронд эрс ялгаатай зөрчилтэй байдал

  • баахан улс — баахан хүн, олон хүн

Хэлц үг

  • Гол мөрөн ширүүн боловч эргээ дагаж урсдаг

  • Улс амьтан олон боловч хуулиа дагаж явдаг

  • Улс зангаараа

  • Ус эргээрээ

  • Улс хэдийгээр өчүүхэн боловч

  • Эс хичээвэл үл бүтэх

  • Хүн хэдийгээр сайн төрөвч

  • Эс сурвал цэцэн үл болох

  • Урт мод огтлох хүнд хурц хөрөө хэрэгтэй

  • Улс олонтой харилцах хүнд сэрэмжит нөхөр хэрэгтэй

  • Ус ёстой

  • Улс хөгтэй

  • Ус зөөлөн ч чулууг идэх

  • Улс зөөлөн ч хааныг халах

  • Улс утгаараа

  • Ус эхтэй

  • Улс угтай (түүхтэй)

  • Утаа гарсан газар галтай

  • Улс байсан газар ажилтай

  • Уул бүхэн оройтой

  • Улс бүхэн засагтай

  • Уянгатай хөгжим

  • Удамтай бөхчүүд

  • Уралдааны хурд

  • Улс ардын зугаа

  • Хөдлөх бүхэн олдоно

  • Хүй элгэн олдохгүй

  • Улс иргэн олдоно

  • Ураг элгэн олдохгүй

  • Хүүхэд эхээ хайрлах сэтгэлээр

  • Эцэг эхээ хайрлах

  • Түшмэл тушаалаа хамгаалах аргаар

  • Улс төрөө хадгалах

Зүйр цэцэн үг

  • Улсгүй удирдагч усгүй онгоц адил

Хоршоо үг

  • улс аймаг — а.улс орон; б.нэг ноёнд хамаарагдах бүлэг хүмүүс

  • улс гүрэн — улс орон

  • улс гэр — улс орон

  • улс иргэн — олон түмэн

  • улс албат — тодорхой нутаг дэвсгэр, хэл яриа, соёл, ёс заншил, нийгэм байгуулал бүхий орон болон түүний ард иргэн

  • улс нийт — нэгэн улсын бүх хүн ард

  • улс орон — улс төрийн хувьд тусгаар тотносон, өөрийн гэсэн нутаг дэвсгэр, хэл соёл зан заншил бүхий хүмүүсийн нэгдэл

  • улс төр — улсын гадаад, дотоод төрийн бодлого

  • улс угсаатан — нэгэн улсад харьяалагдах нэгэн угсааны хүмүүс

  • улс амьтан — олон хүн, ард түмэн

  • улс зон — нийт ард иргэд

  • улс хүмүүс — олон хүн

Товчилсон үг

  • ААУТГ — Ардын Армийн Улс Төрийн Газар

  • ААУТЭСНБ — Ази, Африкийн Улс Түмний Эв Санааны Нэгдлийн Байгууллага

  • ААУТЭСНМХ — Ази, Африкийн Улс Түмний Эв Санааны Нэгдлийн Монголын Хороо

  • АУТГ — Армийн Улс Төрийн Газар

  • ДДОУСХ — Дорно Дахин, Олон Улс Судлалын Хүрээлэн

  • ЗУТО — Захирагчийн Улс Төрийн Орлогч

  • ЛАУТНББХ — Латин Америкийн Улс Төрийн Намуудын Байнгын Бага Хурал

  • МААУТГ — Монгол Ардын Армийн Улс Төрийн Газар

  • МАХНТХУТТ — Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчоо

  • МАЦУТХГ — Монголын Ардын Цэргийн Улс Төр, Хүмүүжлийн Газар

  • МУТХХ — Монголын Улс Төрийн Хэлмэгдэгсдийн Холбоо

  • МУТХХХ — Монголын Улс Төрийн Хэрэгт Хэлмэгдэгсдийн Холбоо

  • НТХУТТ — Намын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчоо

  • ОУСДС — Олон Улс Судлалын Дээд Сургууль

  • ОУСХ — Олон Улс Судлалын Хүрээлэн

  • СУТО — Салбарын Улс Төрийн Орлогч

  • УААА — Улс Ардын Аж Ахуй

  • УАААДС — Улс Ардын Аж Ахуйн Дээд Сургууль

  • УАААТ — Улс Ардын Аж Ахуйн Төлөвлөгөө

  • УАААЦ — Улс Ардын Аж Ахуйн Цогцолбор

  • УТ — Улс Төр

  • УТА — Улс Төрийн Ажилтан

  • УТБ — Улс Төрийн Боловсрол

  • УТБА — Улс Төрийн Боловсролын Академи

  • УТГ — Улс Төрийн Газар

  • УТДС — Улс Төрийн Дээд Сургууль

  • УТЕЗ — Улс Төрийн Ерөнхий Зөвлөл

  • УТЗ — Улс Төрийн Зөвлөл

  • УТТ — Улс Төрийн Товчоо

  • УТТТ — Улс Төрийн Товчооны Тогтоол

  • УТХ — Улс Төрийн Хэлтэс

  • УТХХЦАУК — Улс Төрийн Хэрэгт Хэлмэгдэгсдийг Цагаатгах Ажлын Улсын Комисс

  • УТЭЗ — Улс Төр, Эдийн Засаг

  • УТЭЗУ — Улс Төр, Эдийн Засгийн Ухаан

  • ХБДЦУТГ — Хилийн Ба Дотоодын Цэргийн Улс Төрийн Газар

  • ЦУТА — Цэргийн Улс Төрийн Академи

  • ШУАОУСХ — Шинжлэх Ухааны Академийн Олон Улс Судлалын Хүрээлэн

Үгийн гарал

Inherited from Classical Mongolian ᠤᠯᠤᠰ᠋ (ulus), from Middle Mongol ᠤᠯᠤᠰ᠋ (ʾwɽwz /⁠ulus⁠/), from Proto-Common Turkic *uluš (“country; city”). Compare Khamnigan Mongol улас (ulas, “people; country, state”), Buryat улад (ulad, “people”), улас (ulas, “country, state”), Kalmyk улс (uls, “people; state”); Tuvan улус (ulus, “people”), Southern Altai улус (ulus, “people; village”), Khakas улус (ulus, “people; close relatives; blood relatives of a married woman”); Old Uyghur 𐽰𐽳𐾁𐽳𐽿 (uluš, “country”); also Russian улу́с m inan (ulús, “Siberian village”); etc.

Илүү дэлгэрэнгүй тайлбарыг Монгол хэлний их тайлбар толь (mongoltoli.mn)-оос харна уу.

Өгөгдлийн эх сурвалж

Викитоль — Mongolian Wiktionary — © Mongolian Wiktionary contributors. CC BY-SA 4.0 лицензээр тараагдсан.

Зохиогчид: Mongolian Wiktionary contributors.

Бидний хийсэн өөрчлөлт: 2026-09-01-ний өгөгдлийн сангаас хуудас бүрийн «Монголоор» хэсгийг авч, вики тэмдэглэгээг арилгаж, товчилсон тэмдэглэгээг дэлгэсэн (шилж → шилжсэн утга). Тайлбар, нийлмэл үг, хэлц, зүйр үг, хоршоо үг, эсрэг үг, товчилсон үгийг толгой үг бүрийн дор цэгцэлсэн. Тайлбарын агуулгыг өөрчлөөгүй.

Эх өгөгдөл нь ямар нэгэн баталгаагүйгээр, байгаа байдлаараа нийлүүлэгдсэн (лицензийн 5-р зүйл).

The Mongolian WordNet (MonWN) — © The Mongolian WordNet authors. CC BY-SA 4.0 лицензээр тараагдсан.

Зохиогчид: Altangerel Chagnaa, Amarsanaa Ganbold, Khuyagbaatar Batsuren, Oyundari Nyamdavaa, Zoljargal Munkhjargal, Erdenebileg Batbaatar.

Бидний хийсэн өөрчлөлт: Эх өгөгдлийг хайлтад тохируулан дахин бүтэцчилсэн — утга бүрийг synset-ээр нь цэгцэлж, ойролцоо үгсийг эрэмбэлж, үсгээр хуваасан. Үг, тайлбар, жишээний агуулгыг өөрчлөөгүй.

Эшлэл: Batsuren, K., Ganbold, A., Chagnaa, A., Giunchiglia, F. Building The Mongolian WordNet. Proceedings of the 10th Global WordNet Conference (GWC), p. 238, 2019.

Эх өгөгдөл нь ямар нэгэн баталгаагүйгээр, байгаа байдлаараа нийлүүлэгдсэн (лицензийн 5-р зүйл).

English Wiktionary — Mongolian entries (Kaikki.org) — © English Wiktionary contributors. CC BY-SA 4.0 лицензээр тараагдсан.

Зохиогчид: English Wiktionary contributors, Tatu Ylonen (wiktextract).

Бидний хийсэн өөрчлөлт: Англи утгыг (зөвхөн хувилал заасан утгуудыг хасаж, давхардлыг арилгаж), дуудлагын IPA, монгол бичгийн хэлбэр, үгийн гарал, нэрийн тийн ялгалын хүснэгтийг авсан. Орчуулж, дахин бичээгүй.

Эшлэл: Tatu Ylonen. Wiktextract: Wiktionary as Machine-Readable Structured Data. Proceedings of LREC 2022, pp. 1317–1325.

Эх өгөгдөл нь ямар нэгэн баталгаагүйгээр, байгаа байдлаараа нийлүүлэгдсэн (лицензийн 5-р зүйл).

Тийн ялгал, хувирлын хүснэгт: дүрмээр үүсгэсэн хэлбэр бүрийг Б. Батмөнхийн mn_MN зөв бичгийн толь-оор (Ц. Дамдинсүрэн нарын «Монгол үсгийн дүрмийн толь»-д үндэслэсэн, LPPL 1.3) шалгаж, зөвхөн толинд байгаа хэлбэрийг харуулна.

Энэ хуудасны өгөгдөл: дээрх эх сурвалжаас үүсгэсэн тул мөн адил CC BY-SA 4.0 лицензтэй, нэмэлт хязгаарлалтгүйгээр нээлттэй байна. Боловсруулсан өгөгдлийг /data/dict/ хаягаас чөлөөтэй татаж авч болно.